SOMALILAND-KOW (SOMALILAND-FIRST)

SOMALILAND FIRST (SOMALILAND GUULAYSATA)

“SOMALILAND QABIIL MA’AHA, EE WAA QARAN, DADKIISA U HORSEEDAYA: – NABAD, CADALAD IYO BARWAARO”

Go’aanka Odayaasha dhaqanka soo jeediyeen ee marxaladaha tagan lagu xalilay, waxay tahay mid ku meel gadha. Markasta oo siyaasiyiintu isqab qabsadan, kuma jiri karno in ay oday dhaqameedo la dhaq dhaqaajiyo. Waxa nasiib daro ah in habkii dawladnimo ee aynu Laba iyo Sodanka (32) sano dhisaynay lagu celiyo halkii aynu ka bilaabnay ee talada dalka Odayaasha dhaqanku go’aaminayeen. Somalidu waxay tidhaa ‘Milal dushii lama dhayo’. Arimaha keenaya is qab qabsiga siyaasiyiinta waa in hoos loogu daadago, oo markasta xal ku meel gadha lagu xalin.

Go’aanka odayaashu wuxuu meesha ka saray xukunkii Maxkamada Sare, go’aankii Komishanka Doorashada, iyo saxeexii Madaxwaynaha. Tani waxay ka turjimaysa in habkeeni dawladnimo uu meesha ka baxay.

Haddaba, inuu oday dhaqameedo talada dalka la wareegan, waxaa keenay saddexda Xusbi Qaran ee aynu islahayn habka Beelaha halagaga baxo, ee dib inoogu celiyay QABYALADA, noqdeena Xusbiyo QABIIL. Hogaamiya yaasha xusbiyadu waxay u arkeen in ay iyaga ugu badinayso in ummada Beelo u qaybiyaan.

Haddaba, waxaanay meesha ku darsan in ayna dalka xukumi karin, haddii ayna ummada midayn oo xusbiyadu noqon Xusbiyo qaran ooy ummadu iska dhex arkaan.

Mida kale, musharaxiinta xusbiyada dalka ma laha, ee waxaa dalkani iska leh ummada Somaliland ee ay codka ka raban. Hadaba, waxaa la gadhay wakhtigii Ummada Somaliland ee dalkani lehi ay FADHIGA ka kici lahayd, ayna dhisan lahayd Dawlada la wada leeyahay oo ka turjinta Danta Qaranka.

Dimuqradiyada waxaa asaas u ah AAMINADA (Trust). Xusbiga aad taageersan tahay ma-ahe, xusbiga kale, haddii aad fikir ahaan kaga soo horjeedo, aanad u aragtid inuu yahay Xusbi adiga ama beeshada dhibato u keenayn. Marka haddii doorashada ku guulaysto waad u hanayn kartaa.

Lakiin, haddii aad u ‘ARAGTIDA’ in xusbiga kale uu yahay mid xun oo cadaw ah, ood waxaad xaq u leedahay kaa qadaya, markaa waxay noqonaysa in aanad aqbalin natiijada dhoorasha xataa haddii uu ku guulaysto. Haddaba. marka uu kala badh oo badh shacabku aanu dooran Madaxwaynaha, ayna u arkan inuu Madaxwayne reer Hebal ah yahay. Markay madaxwaynihii la doortaba dalkan ma hogamin karo. Dadka aan doorana badankoodu waxay isku dayi doonan siday dawlada u fashilin lahaayeen, isla markana xukunka uga xayuubin lahaayeena. Marka uu arinku halka inaga gadho Somaliland waxay wajihaysa DAGAAL SOKEEYE (Illahay kama dhige eh).

Haddaba, mar haddii Xusbiyada Qaranku ka kori wayeen qabyaalad iyo kala qaybinta Ummada, waxaa adkanaysa in dalku helo Nabada waarta, Cadaalad loo siman yahay iyo Dhaqaale la wada leeyahay. Xusbigii ama musharaxii guulasta ma helayo ‘mandate’ ama kalsooni uu shacabka uu ku maamulo.

Haddaba, si nidamka dawladeed inoogu hana qaado, waxaa loo bahan yahay arimaha xasaasiga ah, sida Nabada, Cadalada iyo Dhaqaalaha ay u noqdan kuwo Shacabka iyo Dawladu wada ilaashadan ama kuwo madax banaan.

Waxaan qoralkani ku soo bandhigaynaa Isbahaysiga Muwadiniyiinta Somaliland (IMSL) oo loogu magac daray “SOMALILAND FIRST” AMA “SOMALILAND-KOW” Oo ujeedadiisu tahay Midaynta Ummada Somaliland iyo siddii dalka looga hirgalin lahaa hab dawladeed oo Nabad, Cadalad iyo dhaqaale la wada leeyahay u horseeda. Waxaanan halkani ku soo bandhigayna habka laga baxayo marxalada aynu ku jirno.

RABITAANKA SIYAASIGA IYO RABITAANKA SHACABKA

  1. Siyaasigu wuxuu doonayaan KURSI IYO XIL, wado kasta oo ku heli karan wuu u marayaa.
  2. Hadaba, Shacabka muxuu doonaynaa?
  • Waxa ugu yar ee shacabku rabaa waa in NAFTOODA IYO HANTIDOODA ka badbaado Siyaasiyiinta hamuumtu u hayso Kursi.
  • Waxa aynu rabnaa waa NOLOL. Nolashuna waxay ka jirtaa meesha Nabada, Cadalad iyo dhaqaale ka jiro.
  • Nolasha waxaa la helaa marka aynu inagu kala NABAD-GALNO.
  • Mida kale, siyaasiyiintu xoog inaguma qabsan ee CODKEENA ayay ku gadheen ama ku gadhi doonan KURAASDA IYO XILALKA. Hadaba, waa in aynaan CODKEENA mar danbe si dhayal dhayal ku bixin. Cida rabitaankeena tageersanayna waa in aynaan U-Codayn.

SIYAASIYIINTA SOMALILAND IYO XUSBIYADA QARANKA.

A. Somaliland dhibato haysata oon siyaasi ahayni ma jirto. Illaa lixdankii illaa maanta waxay siyaasiyeenteenu ka kori la’ yihiin in ay dantooda shakhsi ka hor mariyan ta Qaranka.

  • Is qabqabsigii siyaasiyiintu ee lixdankii wuxuu ina dhaxal siisay in Xoriyadii Ingiriiska aynu ka qaadaynay in aynu tuurno, oo bilaa shuruud la’aan ku wareejino. Laba iyo Lixdan (62) sanno ka dibna aynu calamka ka barino in ay mar labaad ina Ictiraafan.

 

  • Midawgii sharci darada ahaa ee Somaliya iyo Dawlada ka dhalatay waxay ahayd mid dimuqradiyada ah, lakiin qabyalada iyo dawlad xumo ku suntan. Taasi waxaa ka faa’iidaystay kaligii taliye Siyaad Barre ee ummadni Somaliland xasuuqay

B. Haddaba, si looga faa’iidaysto qaladaadkii dawlada Somaliya ee lixdameeyadii, isla markana ummadana loo mideeyo, ku dhaqanka qabyaladana loo yareeyo, ayaa xusbiyada siyaasada ee Somaliland loogu koobay saddex Xusbi Qaran. Lakiin, saddexda Xusbi Qaran ee hada jira waxay qabyalada u isticmaaleen si ay ummada ugu kala qayb qaybiyan. Nabada ay ummadani Laba iyo Sodanka (32) sanno ay ilaashanaysana ay khal khal galiyan.

Maanta waxay inala maraysa in buuraha isku fuulno, oo ciidanka nabada ilaalinaya aynu xasuuqno. Haddii aynaa soo afjarin muranka siyaasadeed ee soo noqnoqanaya, oo aan xal wara loo helin waxay gadhi doonta in aynu dhexdeena dad badan iska dilno, magaalooyinka aynu dib u dhisanay iska burburino, hantida sida aynu ognahay ku helnay ay mar labaad burburto.

HADDABA, WAXAA LA GAADHAY WAKHTIGII AYNU KA TASHAN LAHAYN XUSBIYADA QABYALADA KU DHISAN.

Waxaa loo bahan yahay in dadka Somaliland lexejecladu ka hayso ee dalkooda iyo dadkooda jeceli in ay u midooban siddii hab dawladnimo oo inoo horseeda Nabad, Cadalad iyo Horumar dhamays tiran loo gadhi lahaa.

1) NABAD-GALYADA

Nabad-cago adag ku tagan oo ciddii Af iyo Adin ku faragalisa, meel fag laga dayo”.

Nabad-Galyadu waa in aanu noqon mid siyaasiya Xusi Qabiil laga soo doortay uu maamulo. Sida daradeed, Nabad-Galyadu waa in ay noqoto mid Shicibka iyo Dawlada ay wada ilaashadan.

Haddaba, waa in daraasad lagu sameeyo sida Nabad lugo adag ku tagan dalka looga hirgalin lahaa, iyada oo wax laga barano dalalka dhulkooda ka hirgaliyan Nabad hana qaday. Tusaale ahaan dalka Rwanda.

Ruwanda, waa dal yar oo qarada Afrika ku taala oo ku guulaystay inay labada qoomiyeed ee dalka wada dagana ee 1994 xasuuqa isku gaystay in ay maanta nabad ku wada noolada. Isla markana Ruwandi noqotay dalalka ugu horeeya xaga Nabad-Galyada Qarada Afrika.

Darasada ka dib waa in la abuuro Road-Map (Axdi-qarameed) dhamaystiran oo lagu qeexayo hab dhismeelka nabad-galyada dalka iyo ciqaabadka la marinayo cidii nabada khal khal galisa. Kadibna, waa in la xulo Komishan Madax banaan oo ka kooban dadka wada daga Degmooyinka ama Beelaha Somaliland. Komishankani oo ciddii nabada khal khal galiya ku fulinaya waxii lagu wada heshiiyay.

Komishanka Nabad-Galyada

Marka hore waxaa la soo xulaya Gole-Wayne Nabada, oo ugu yaran 700 qof oo aqoon yahano aan siyaasiyiin kursi doona ahayn, kuwasi oo noqda musdanbeedka Nabad-Galyada Somaliland. Dadka golahani ka mid noqon doona waxaa laga soo xulan doona Degmooyin ama Beelaha ay ka soo jeedan. Haddaba, mar kale ayaynu ka wada tashan doona in Gole-Wayne Nabada  lagu soo xulo Degmooyin iyo in Beelo lagu soo xulo.

Haddaba, qofka Gole-Waynaha Nabada noqonaya waxaa lagu soo xulanaya dacadnimo, wadan jacayl, inuu yahay qof ka shaqeeya nabada iyo wada-jirka ummada Somaliland, iyo inuu yahay qof XALAAL QUUTE ah oo hantida ummada ka dhaxaysa hore u-dhicin.

Hawsha ugu horaysa ee golahani qabanayaa waxay tahay inuu abuuran Road-Mabka (Axdi qarameed) Nabada-Galyada dalka oo ka kooban qodabo asaasiga ah iyo Xeerar lagu dhaqayo Nabda-galyada.

Marka Road-Mapka la isla qaato, xubnaha Gole-Waynaha Nabada ayaa soo xulaya 15 xubnood oo Komishanka Nabada-Galyada noqonaya oo ka soo kala jeeda Beelaha Somaliland wada daga. Shaqada Komishankani waxay noqonaysa inay Nabada ilaaliyan. CIDDII NABAD GALYADA KHAL KHAL GALISANA GACAN BIRA KU QABTAAN.

Mar hadddii aynaan wakhtigan habka Beelaha ka guuri waynay waxaa fiican in si siman Beeluhu uga dhex muuqdan Komishanada maamulaya arimaha xasaasiga ah sida Nabad-galyada, Cadalada iyo Dhaqaalaha.

Road-Mapka (Axdi-Qarameed): Qodabada asaasiga ah ee Nabad-Galyada:

a) Ciidanka Qalabka-Sida waa hay’da ugu saraysa ee sugta Nabada, sida daradeed waxaana loo bahan yahay in ayna ku milmin siyaasada qabyalada ku dhisan, isla markana ayna qabyalada dhexdeenu samayn ku yeelan. Waa in ay noqdan Ciidan midaysan, oo difaaca Qaranka u midaysan. Teeda kale, waa in Ciidanku noqdo Ciidan u shaqeeya Qaranka ee aanu noqon Ciidan Siyaasi u shaqeeya, ama siyaasiga ku shaqaysto. waa in ay Beelaha dalku si cadaalada uga muuqdan. Sida daradeed, waa inuu jiro Komishan u gaara ciidanka qaranka. Waajibadka Komishankani noqdo daryeelka Ciidan, tayeenta, iyo abaal marintooda (ama dalacsiintooda).

b) Komishanka Nabad-Galyada Qaranka wuxuu xukuumada kala shaqaynayaa siddii Ciidanka Booliska tayadooda kor loogu qadi lahaa loona daryeeli lahaa. Waxayna dib u eegidna ku samaynaya Nabad-Galyada dalka Saddexdii biloodba mar.

c) Haddii dagaal Beeleed ama nabada galyo daro ka dhaco meel ka baxsan magalooyinka, Komishanka Nabad-Galyada Qaranka oo la kashanaya Wasiirka Arimaha iyo Wasarada Arimaha gudaha ayaa Ciidanka Booliska iyo Militariga ayaa soo afjaraya dhacda amni darada ah, cidii falka gaysatay sharciga hor keenaya.

d) Sidda si leg, ayaa haddii nabada galyo daro ka dhaco magalo, Komishanka Nabad-Galyada Qaranka iyo ka Demada oo la kashanaya Wasiirka Arimaha, Wasarada Arimaha gudaha, Mayerka iyo Golaha Deganka ayaa Ciidanka Booliska iyo Militariga ayaa soo afjaraya dhacda amni darada ah, cidii falka gaysatay sharciga hor keenaysa.

e) Degmo kasta waxay yeelanaysa Gudida Nabad-Galyo, oo u qaabilsan Nabad-Galyada degmooyinka. Saddexdii billoodba mar ayay Gudidani dib u eegid ku sameeynaya Nabad-Galyada degmada. Gudida Nabad Galyadu noqon maayan kuwa hada jira ee MAGAC-U-YAALKA AH.

f) Hawsha Gudida Nabad Degmada waxaa ka mida, in Ciidanka Booliska ee degmadu noqdaan kuwa tayo leh oo shacabka degmada u shaqeeya, iyo in ay shacabka ka dhagaysta cabashooyinka aminaga la xidhiidha, waxna ka qabtan tacadiya shacabka loo gaysto.

g) Xaafadaha Magaladu waxay loo samaynayaa Boliska Xaafadaha (Neighborhood police), xafad kasta iyada iska ururinaysa dhaqaalaha ku baxaya. Booliska Xaafadu waxuu la shaqaynaya Boliska Magalada.

h) Komishanka Nabad-Galyadu Qaranku waxay yeelanaysa maxkamad Wareegta oo xukun deg-deg ah ku rida cida ku kacda amni daro.

i) Howsha Komishanka Nabad-Galyada Qaranka ama Degmooyinku waxaa ka mida wacyi galinta shacabka iyo in shacabka uga digan nabad galyo darada, una sheegan in cida nabada wax u dhinta in sharciga lala tiigsan doono.

j) Xukunada Maxkamadaha Nabad-Galyada fara galin laguma samayn karo. Caqil, Suldan, Sheekh, Xildhiban, Wasiir iyo Madaxwayne tooni. Ciddii isku dayda in ay faragaliso xukun maxkamadee waa in sharciga lala tiigsado. Waa in ay Somaliland noqoto dal QOFNA SHARCIGA KA SARAYN.

k) Qofkii dil Badheedha gaysta (First degree Murder) waa in La-Dilo ama XABSI DAA’IN LAGU XUKUMO. WAA IN AAN MUDADA LAGA YARAN KARIN, LANA SAMIXI KARIN.

Qofka dilkani gaystan wuxuu dambi ka galay ummada Somaliland oo dhan. Markaa waa inuu lumiyo xoriyada uu ummada kula dhex noolanayo. Sida daradeed, haddii aan la dilin waa in xabsi daa’in lagu xukumo oo xabsi looga sameeyo Jasiiradaha SACAADA-DIIN ama CEEBAAD.

Haddii Qofkii dilkani oo kale gaysta, mag la kala qaato, kadibna ummada lagu soo dayo. MARKA QOFKA NOOCASI AH WAXAA LA SIIYAYA ‘LAYSAN’ AY DADKA KU LAYAAN. Nabada dalkuna waxay noqonaysa mid aan la isku hayn karin, oo markay doonto faraha ka baxi karta.

WAX YAABAHA KEENAYA MURANKA JOOGTA AH.

Mudo kordhinta Madaxwaynaha ee joogtada noqtay waxay khal khal galisaa Nabada dalka. Sida daradeed, Madaxwaynaha muda la doortay waa inuu maalin loogu darin, ee wakhtiga la doortay uu dalka maamulo. Golayasha sharci darjinta iyo Golayasha degankuna waa in aanu mudo kordhin loo samayn ee ay wakhtiga la doortay ku ekadan.

Sida daradeed, QODABKA DASTUURKA DALKA KU JIRA EE MUDO KORDHINTA MADAXWAYNAHA IYO GOLAYASHA WAA IN WAX KA BADAL LAGU SAMEEYO (Constitutional Amendment).

Haddii ay timado marxalad doorashada Madaxwaynaha lagu qaban karin, waa in dawlada ku meel gadha (Caretaker goverment) la sameeyo. Dawladasi ku-meelgadhka ahna AYNA soo dhisin xusbiyada tartamaya. Dawlada ku-meelgadhka ahi siday ku imanayso waa in LAGA TASHADO. Muda dawlada ku meel gadhka jirayso waa in ayna ka badnaan 6 bilood.

2) CADAALADA – MADAX BANAAN (Rule of Law)

“Cadalad ummadu u siman yihiin”

Sida Nabad-Galyadu oo kale waa in CADAALADU noqon mid siyaasiya Xusi Qabiil laga soo doortay uu maamulo. Sida daradeed, waa in daraasad lagu sameeyo siddii CADAALAD aqoon ku qotanta looga hirgalin lahaa dalka. Daraasada kadibna, waa in la abuuro Road-Map (Axdi Qarameed) dhamaystiran oo lagu qeexayo qodobo lagu maamulayo cadaalada dalka iyo Komishan madax banaan oo maamulaya Waaxda Garsoorka.

Komishanka Cadaalada.

Sida uu Gole-Waynaha Nabad-Galyada oo kale ayaa Gole-Waynaha Cadaalada lagu soo xulaya. Dadka la soo xulayo waa in ay ka mid noqdan dad sharci yaqaano ah (Lawyero) ama dad aqoon fiican u leh cadaalada. Aqoon yahano aan siyaasiyiin kursi doona ahayn, kuwasi oo noqdan musdanbeedka Cadaalada dalka.

Haddaba, hawsha ugu horaysa ee golahani qabanayo waxay noqonaysaa inuu dib u eegid iyo darasad ku sameeyo Waxda Garsoorka dalka iyo inuu abuuro Road-Map lagu dhaqayo Waxda Garsoorka.

Marka Road-Mapka la isla qaato, Xubnah Gole-Waynaha Cadalada ayaa soo xulaya 15 xubnood oo Komishanka Cadalada noqonaya oo ka soo kala jeeda Beelaha Somaliland wada daga. Shaqada Komishankani waxay noqonayan inay dusha kale socdan Cadaalada dalka, haddii gabis ku yimado Cadalada dalka ay dib-u- habayn iyo saxid ku samayeeyan.

Road-Mapka: Qodabada asaasiga ah ee CADAALADA:

a) Hawlaha kale Komishanka Cadaaladu qabanayaa waa inuu dajiyo miisaniyada Waaxda Garsoorka, si toosa ugu gudbiyan Golaha Wakiiladu si ay u ansixiyan.

Haddii aynu doonayno Waaxda Garsoorku in ay madax banaato waa in dhaqaalaheeda u madax banaanadan, oo ayna Xukuumada maamulin gunada Garsoorayaasha ama Waxda Garsoorka.

b) Waa in degmo kasta yeelato Xafiis matala Komishanka Cadalada, kaasi oo shacabka ka dhagaysanaya cabashooyinka cadalad darada ah ey tirsanayaan.

c)  Awooda Komishankani waa in ay qiimayn iyo tababarid u sameeyan Garsoorayaasha, Xeer Ilaaliyasha iyo shaqaalaha Waaxda Garsoorka, si ay u soo saran shaqale aqoon iyo tayo leh. Waana in ay Saddexdii biloodba mar dib u eegid ku sameeyan cadalada dalka.

d) Xukunada Maxkamadaha fara galin laguma samayn karo. Caqil, Suldan, Sheekh, Xildhiban, Wasiir iyo Madaxwayne tooni. Ciddii isku dayda in ay faragaliso xukun maxkamadee waa in sharciga lala tiigsado. Waa in ay Somaliland noqoto dal QOFNA SHARCIGA KA SARAYN.

e) Komishankani waa inuu dib eegid ku samaynayaa Maxkamadaha dalku u bahan yahay.

f) Waa in lagu abuuro Maxkamad Dastuurka, oo ujeedadeedu tahay fasilada Dastuurka, iyo in ay muwadinka u ilaaliso xuquuqaha Dastuuriga ah iyo shuruucda dalka. Sida daradeed, waa in ay go’aanada Maxkamadu ku arooran Dastuurka iyo Xeerarka dalka. Maxkamadani ma noqonayso ‘arbitration court’ ama mid dhexdhexadisa muwadiniyiinta ama hay’adha dawlada.

 

3) KOBCINTA DHAQAALAHA

Dawlada la wada leeyahay waxay hirgalaysa, OO KALIYA, marka Dhaqaalaha dalka la wada yeesho

Si loo kobciyo dhaqaalaha dalka, waxa aynu u bahan nahay in dadka aqoonta u leh dhaqaalaha la isku keeno. Isla markana, aynu wax ka barano dalalka ku guulaystay ee samaystay dhaqaale hana qaaday, kuwasi oo ummadooda u horseeday barwaaqo iyo nolol fiican. Sida dalalka Botswana iyo Singapore oo kale.

Tusale ahaan, dalka Botswana oo ah dal qarada Afrika ku yaal, oo land-lock ah. Sida Somaliland xoriyadiisa ka qatay Maxmiyada Ingiriiska September 30 1966. Markii xoriyada qaateen wuxuu ahaa dalka labad ee ugu faqiirsan calamka, mantana waa dalalka calamka ugu horeya kobaca dhaqaalaha.

Hadaba, darasada ka dib waa in la abuuro Road-Map (Axdi Qarameed) dhamaystiran oo lagu qeexayo qodobo lagu maamulayo dhaqaalaha dalka iyo Komishan madax banaan oo maamula.

Haddii aan kobaca dhaqalaha kor u kac samayn, oo aanu noqon mid shaqooyin u abuura dadka, khasatan dhalin yarada. Jiritanka Somaliland khatar ayuu galayaa.

Komishanka Dhaqaalaha

Sida uu Gole-Waynaha Nabad-Galyada iyo Cadaalada oo kale ayuu Gole-Waynaha Dhaqaalahana lagu soo xulanayan. Dadka la soo xulanaya waxay ka koobnanayaan dad cilmiga dhaqalaha aqoon fiican u leh. Isla markana ahayn siyaasiyiin kursi doona, kuwasi oo noqda  musdanbeedka kobaca Dhaqalaha dalka.

Haddaba, shaqada ugu horaysa ee golahani qabanayo waa inuu dib u eegid iyo darasad ku sameeyo sida dhaqaalaha dalka loo horu marin karo, iyo siddii caqabadaha dhaqaalaha horyaala looga hor qaadi laha.

Marka Road-Mapka la isla qaato, Xubnaha Gole-Waynaha Dhaqalaha ayaa soo xulaya 15 xubnood oo Komishanka Dhaqalaha noqonaya oo ka soo kala jeeda Beelaha Somaliland wada daga.

Komishankani wuxuu ka shaqaynayaa kobaca dhaqaalaah dalka iyo inuu dhaqaalaha dalka siddii loogu talagalay u socdo. Waxay ka hawl galayaan in waxii caqabad ah ee ku gudban kobaca dhaqaalaha ay ka hor qadan. Isla markan, dhiiri galiyan wada lahanshaha dhaqaalaha dalka iyo in ay dadku fursadaha dhaqalaha u sinadan. Mida kale, waxay ganacsatada dalka ku ilaalinayan inay u hogaansanadan shuruucda dalka. Inay ganacsatadu cashuurta xaqa loogu leeyahayna bixiyan. Si ayna ganacsatadu u dhicin hantida maguuranka ee Ummada ka dhaxaysa. Iyo in ayna ummada ka iibin alaabooyin dhacay iyo adeegyo ummada lagu dhacayo.

Road-Mapka: Qodabada asaasiga ah ee KOBACA-DHAQALAHA:

a) Wax alaala iyo wixii caqabad ku ah kobaca dhaqaalaha waa in laga hor qaado, si ay Somaliland u noqoto dal ganacsiga si fudud looga hirgali karo, oo ah dal saxiib la ah ganacsiga (Business Friendly country).

b) Waa in dib-u-eegid, ansixin, iyo hirgalinta lagu sameeyo xeerarka la xidhiidha kobaca dhaqaala. Sida Xeerarka Maal-gashiga, Bangiyada Ganacsiga, Caymiska, iyo Sharkadaha la wada leeyahay (Corporate law).

c) Waa in la abuuro Bangiga Horumarinta Somaliland (ama Somaliland Development Bank). Bangigani oo darsaya ku sameeya, isla markana hirgaliya mashruucyada dalka u bahan yahay, kadibna samiyo (shares) ay dadku iibsan karan u qaybiya.

d) Waa in la dhiiri galiyo wada lahanshaha mashruucyada qof kaliya aanu awoodin karin ama ayna ku haboonayn inuu qof kaliyi ama sharkad kaliyi yeelato.

e) Waa in la abuuro Suuqa Saamilayda (Stock Market) iyo Gudida Maamulaysay (Board of directors).

f) Waa in kor loo qaado aqoonta shacabka (Human Capital). Iyo

 

g) Waana in la abuuro Maxkamada xukuno deg-deg ah ka gadhi karta dacwadaha la xidhiidha Bayacmushtariga.

Dawlada loo wada dhan yahay, waxaa la heli kara ‘oo kaliya’, marka la hel dhaqaale la wada leeyaha, iyo marka fursad dhaqaale loo wada siman yahay. Marka ayaa la helayaa NABADA LUGO ADAG KU TAAGAN IYO DAWLAD SI DHABA LOO WADA LEEYAHAY.

Road-Mapka: Hay’adaha la xidhiidha DHAQAALAHA ee loo bahan yahay in ay madax bananaadan:

  1. Bangiga dhex
  2. Hay’ada Cashuur ururinta (Revenue collection agency).
  3. Hay’ada la dagalanka Musuq Masaqa iyo Dawlada wanaga.
  4. Hay’ada Qandaraska Qaranka.
  5. Hay’ada xakamaysa Bayac Mushtarka (Business regulatory agencies).
  6. Hay’ada darasad ku samaysa sida aynu uga faa’iidaysiga khayradka dabiiciga ah ee dalkeena ku duugan. Iyo in aynu samayno gudi aqoon iyo khibrad u leh shuruucda calamiga ah. Kuwasi oo inaga eega hashiisyada aynu la galno sharkadaha iyo dawladaha calamka.

Xubnaha Gole-Waynaha Nabad-Galyada, Cadalada iyo Dhaqaluhu noqonaya, waa in ay noqdan dad dhaqalo ahaan isku filan, sanadkiina laba jeer kulma. Markay kulmana dib u eegid ku sameeya hawsha Komishanada qabtan. Haddii Komishanka gabis ku yimado, kala diri kara ama badali kara xubnaha Komishanka ee sababay gabiska.

Gaba gabadii.

Inaga oo gacana ku difacayna dalkeena, ciidankeena geesiyasha ah hiil iyo hooba la garab tagan, khilafyada gudaheena soo afjarayna, una midoobayna kuwa doonaya in ay dalkeena burburiyan.

Ayaynu, gacanta kalana, u hawl galaynaa sidaynu dalkeena uga hirgalin lahayn hab dawladnimo oo Nabada warta, Cadaalad iyo Barwaqo inoo horseedi lahayd.

Waxaa la odhanjiray dawlada fiican, dadka xumi ma sameeyan. Haddaba, calamka ma jiraan ummada wada xun, ee waxa jira ummada inteeda xuni iyo intooda danaysatada ahí ay hormood u yihiin. Dadkaasi oo doorta ama xusha dawlada iyagu ku shaqaystan  ee muwadinyiinta dalka leh aan u shaqayn.

Hadaba, dawlada fiican waxaa la heli kara marka dadka intooda fiicani ee wanaga raba ay ISBAYSTAN, doortana hogaan fiican oo dawlada fiican dhisa.

Teeda kale, sida aanu u jirin ummada wada xun aynu u jirin Beel wada xun – Beelkasta waxay leedahay dad xun iyo kuwa fiican, lakiin waa khidadaha ay dadka xuni ay ummada ku kala qayb qaybiyan.

Haddaba, si aan uga guulaysano dadka xun ee Afmiisharinta ah, waxaa loo bahan yahay in inteena fiican ee wanaga rabta ISBAHYSANO, fartana ummada ugu fiiqno kuwa xun ee Afmiisharada ah dawlada xun raba.

Calaamadaha lagu garto dadka xun waxaa ka mid ah, in ay ka hor yimadan fikirada ummada lagu midaynayo ee nidamka dawladnimo lagu saxayo. Hadal hayna waxay u leeyihiin – in dadka Somaliyeed yihiin dad ‘lazy-yiin’ ah oo ku dhaqma qabyalad sida daradeedna, ayna u dhisi karan dawlad fiican.

Mida kale, siyaasiyiinta codkeena ayay KURAASDA IYO XILALKA ku heleen ama ku heli doonaan. Sida daradeed, waa in aynaan U-CODAYN kuwa CAQABADA ku ah wanaaga, nabada, cadalada iyo horumarka.  KUWA DIIDAN IN SOMALILAND LAGA BADBAADIYO BURBURKA, WAA IN IYAGANA U DIIDNO IN AY INA HOGAAMIYAN.

Haddaba, shacabka Somaliland ayay u taala in ay muujiyan in ay ‘IYAGU DALKA LEEYIHIIN’, ooy tageeran ‘FIKRADAHA LAGU SAXAYO QALADADKA DALKA KA JIRA’. Haddii kale, waxay ku qanacsan yihiin ‘SIDA WAX U JIRAN’.

CODSI:

Haddaba, haddii aad tahay MUWADIN SOMALILAND ah oo JECEL dalkiisa, waxaanu ka codsanaynaa in aad nagu soo biiran, si aynu dalkeena uga badbaadino in mar kale qaranimadeedu hog dheer ku dhacdo. Isla markana, dalkeena uga hirgalino hab dawladnimo eey dadkeenu muda dheer sugayeen.

Qoralkani waxaad ka heli kartaa website-ka www.somalilandfirst.com  (English version) ama www.somalilandkow.com – Af Somaliga. Guji ama ‘Click’ ISBAHAYSIGA. Haddii aad doonaysi in Isbahaysiga ku soo biirto, waxaad Website-ka ka helaysa Registration Form-ka aad buuxin kartid.

 

SOMALILAND HA NOOLATO.         CADAWAGEEDUNA HA JABO.

 

.